A VİTAMİNİ

A vitamini; görme, büyüme, üreme, embriyo gelişmesi, kan yapımı, bağışıklık sistemi ve doku hücresi farklılaşmasında kullanılan bir vitamindir. A vitamini yağda erimekte olup ısıya dayanıklıdır. Emilimi için safra asitlerine ihtiyaç vardır. A vitamini 2 formda bulunur. Bunla;  Karotenler ve retinoidlerdir.

Karotenler

Karotenler doğal oluşan pigmentler içinde en fazla çeşidi bulunan gruptur. Karotenler oldukça renkli (kırmızı-sarı) yağda çözünebilen bileşiklerdir. Bitkisel yiyeceklerdeki sarı-turuncu pigmentte bulunan bazı karotenler ince bağısak mukozasında ve karaciğerde retinole dönüşerek A vitamini etkinliği gösterir. Doğada 500 türde karoten bulunur. Bunlardan 50 tanesi A vitamini aktivitesi taşımaktadır.

Karotenler yeşil bitkilerin klorofillerinde protein ve yağlara bağlı olarak bulunur. Beta karoten yeşil bitkilerde en çok bulunan A vitamini formudur. Daha koyu yeşil renkli sebzeler daha fazla karoten içermektedir. Turuncu renkli meyve ve sebzelerden (havuç, kayısı, mango, patates, kabak) daha koyu turuncu olanları daha fazla provitamin A içermektedir. Yeşil sebzeler yüksek oranda ksantofil içerdiğinden provitamin A aktivitesi azalmıştır. Kırmızı ve mor meyve ve sebzeler ( domates, kırmızı lahana, böğürtlen ve mor erik) çok miktarda A vitaminsiz pigment içerir (flavonoidler gibi).Tahıllar ve baklagiller de önemli karotenoid kaynağıdır Hayvansal gıdalarda da karotenoid bulunur. Örneğin balık, yumurta sarısı, kabuklu deniz hayvanlar ve kümes hayvanlarında bulunur. Karotenoidler besinlere renk vermek için sıkça kullanılmaktadır.

Retinoidler

Hayvansal dokulardaki A vitamini aktivitesi taşıyan retinol, hidroretinol, retinal, retinoik asitten oluşur. Hayvansal kaynaklarda bulunmaktadır.

Vücut Çalışmasındaki Görevleri

  • Vücudun hastalıklara karşı bağışıklık sisteminin oluşumunda yardımcı olur.
  • Kemik dokusunun ve üreme sisteminin gelişiminde yardımcı olur.
  • Gözlerin karanlıkta normal olarak görmesine ve alacakaranlığa alışmasına yardımcı olur. 
  • A vitamininin, uygun farklılaşmaları için retinoide bağımlı kök hücrelerden elde edilen kırmızı kan hücrelerinin üretimine aktif olarak dahil olur.
  • A vitamininin, demir depolarının oksijen taşıyıcı kompleks protein olan hemoglobine dahil edildiği gelişen eritrositlere mobilizasyonunu kolaylaştırır.
  • Epitel (barsak,deri vb) doku yapımı, gelişimi ve korunmasında görevlidir. A vitamini yetersizliğinde böbreklerde, sindirim organlarında bozukluklar görülebilmektedir. Solunum ve üreme sistemi ile sindirim sisteminde; ağız, mide ve ince bağırsakların ve idrar yollarındaki deri ve dokuların sağlıklı bir şekilde devamlılığını sağlar, enfeksiyonlara karşı vücudu korur.
  • Karotenoid formları antioksidan olarak görev görür ve çeşitli kanser türlerine karşı koruma sağlar. Ayrıca karotenoid yaşlanmaya bağlı hastalıklara karşı koruyucu etki göstermektedir.
  • Cilt patolojilerinin iyileşmesini kolaylaştırır. Yeni kolajen liflerinin birikmesini teşvik eder ve bozulmayı önler.
  • A vitamini eksikliğinde, gece körlüğü görülebilir. Ayrıca epitel doku görevini yerine getiremeyeceğinden vücudun enfeksiyona yakalanma ihtimali artar.

Besin kaynakları

A vitamini kaynakları karaciğer, böbrek, süt ve tereyağı olmakla beraber provitamin A kaynakları; yeşil yapraklı (ıspanak ve kara lahana) sebzeler ve turuncu renkli (havuç, patates, kabak) sebzelerdir.

Dünya Sağlık Örgütü ve Gıda ve Tarım Örgütü kılavuzları 1-3 yaş arası çocuklar için günlük 400 mg RE alımı, yetişkin kadınlar için 500 mg RE ve yetişkin erkekler için 600 mg RE önermektedir. Dengeli ve düzenli beslenme ile bu değerler karşılanmaktadır.

Yağlar ve yağlı yiyecekler oksidasyon sonucu acıdığında vitamin A okside olur ve zarara uğrar. Birkaç kez kullanılan kızartma yağlarında A vitamini kaybı olmaktadır.

A vitamini içeren besinler dolapta veya serin, kuru yerde saklanmalıdır. Oda sıcaklığında saklandığında %60’a çıkabilen kayıplar meydana gelmektedir.

Kaynaklar

  1. Samur G., 2008, Vitaminler Mineraller ve Sağlığımız, Hacettepe Üniversitesi – Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü
  2. Synlab Türkiye, A vitamini
  3. Baysal A., 2014, Beslenme Kitabı, Vitaminler
  4. Debelo H. ve ark., 2017, Vitamin A, Purdue Üniversitesi, Beslenme Bilimi Bölümü, West Lafayette, IN.
  5. Mohd Fairulnizal Md Noh. ve ark., 2019, Vitamin A in Health and Disease